Tanzimat Dönemi Türk Edebiyatı genel özellikleri

Tanzimat Edebiyatı, Gülhane-i Hattı Hümayunu, namı-ı diğer Tanzimat Fermanı’nın ilanından sonra gelişme gösteren Türk edebiyatı dönemidir. Bu edebiyat dönemi “yeniliğin şairi” olarak bilinen Şinasi’nin Tercüman-ı Ahval ismini taşıyan Türk basınının ilk özel gazetesinin çıkarılmasıyla başlar. Şinasi ve Agah Efendi’nin ortaklaşa çıkardıkları bu gazete tıbkı Şinasi gibi zamanla yeniliğin adresi haline gelir. 1860 yılında yılında çıkartılan bu gazete Tanzimat Edebiyatının da miladı olarak kabul edilir. Tanzimat Edebiyatı, bu tarihten 1895 yılına kadar iki dönem halinde gelişme gösterir. 

Birinci Dönem Tanzimat Edebiyatı, pek çok gayretli yazarın etkisiyle Türk edebiyatının bir dönüm noktası haline gelir. İlk edebi roman, ilk tarihi roman, ilk tiyatro eseri, ilk özel gazete, ilk makale, ilk noktalama işaretleri Tanzimat Edebiyatının bu dönemine rastlar. 1860 ile 1976 yıllarını kapsayan bu dönemde; Namık Kemal, Ziya Paşa, Şinasi, Ahmet Mithat Efendi, canla başla çalışan önemli kalemler arasında yer alırlar.

Namık Kemal’in yazmış olduğu İntibah Türk edebiyatını edebi değer taşıyan ilk romanı olurken yine Namık Kemal’in kaleme aldığı Cezmi isimli roman Türk edebiyatının ilk tarihi romanı unvanını eline alacaktır. Namık Kemal’in yakın arkadaşı Şinasi, şiiri içerik ve biçim yönünden oldukça yukarılara taşımasının yanında ilk defa noktalama işaretlerini kullanması bakımından da tarihe adını altın harflerle yazdıracaktır. Ayrıca Şinasi’nin yazmış olduğu Şair Evlenmesi isimli tiyatro eseri de bütün tartışmalara rağmen “Türk edebiyatının ilk yazılı tiyatro eseri”dir. Şinasi’nin Tercüman-ı Ahval gazetesinde kaleme aldığı mukaddimenin de Türk edebiyatında yazılmış ilk makale örneği olduğunu tarihe not edelim.

Sanatı, halka ulaşmak için bir araç olarak gören bu dönem sanatçıları arasında Şemseddin Sami ve Ahmet Vefik Paşa da dikkat çeken diğer önemli yazarlardır.

İkinci Dönem Tanzimat Edebiyatı ise daha çok edebiyatta bireysel konuların işlendiği bir dönem olarak anılacaktır. Sanatın sanat için olduğu düşünen yazarların kalem oynattığı bu dönemde Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan, Muallim Naci önemli yazarlardır.

Recaizade Mahmut Ekrem’in edebi tartışmalarının yanı sıra ilk realist roman olma özelliği gösteren Araba Sevdası isimli romanı bu dönemin belki de en önemli eseridir. Yine Abdülhak Hamit Tarhan’ın şiirleri de bu dönemde oldukça dikkat çekmiştir.