Üsküdar'da bir cariye çeşmesi

Üsküdar’ın merkezi konumunda bulunan Valide-i Cedid (Yeni Valide) Camiinin karşısında, Üsküdar Belediye Başkanlığı binasının hemen önündeki parkta bir çeşme yer alır. Üsküdar iskelesinden yukarı doğru çıkarken solunuzda kalan ve pırıl pırıl kitabesi ile insanı yanı başına çeken bu çeşme şayet bu kitabeye sahip olmasa hiç de dikkatimizi çekmeyecek ve ne insanlar nede sokak hayvanları o sudan içse dahi hayır sahibinin kim olduğunu bilmeden bir dua da bulunmayacaktı.

Kitabesinden öğrendiğimiz kadarıyla saray cariyelerinden Tıflıgül Hanım tarafından yaptırılan bu çeşme kitabesinde şöyle seslenmektedir bize; “Sultan Selim Efendimizin Cariyelerinden Sahibu’l Hayrat Merhume Tıflıgül Hanım’ın Ruh’i Şerifi İçün Allah Rızası İçün Fatiha Sene 1223 Rebiulevvel 15.”

Kitabelerin tarih yazımına etkileri başlıklı yazıda da değindiğim üzere, kim tarafından ne zaman yapıldığı belli olan eserlerle ilgili yorumlarda bulunmak ve onların ne amaçla yapıldığını öğrenmek günümüz ve gelecek için çok büyük bir referanstır. Bu çeşmede de aynı tarihi dikkati ve manevi değeri yaşamak mümkün olmaktadır.

Kitabe tarihi olan 1223 senesinin miladi olarak 1808 senesine denk geldiğini ve o dönemde Sultan III. Selim Han’ın henüz tahttan indirildiği ve yerine amcazadesi Sultan IV. Mustafa’nın tahta çıktığını düşünürsek, Tıflıgül Hanım sarayda III. Selim’in hareminde yer almaktaydı.

Osmanlı döneminde gelenek olan saray kadınlarının hayır amaçlı olarak cami, medrese, çeşme, aşevi yaptırmaları bütün Osmanlı hanedanı süresince devam etmiş ve adlarını ölümsüz kılmak isteyen ve görüldüğü üzere bir Fatiha bekleyenler bu şekilde işler yapmıştır.

Çeşmenin orijinal yeri burası olmayıp, daha önce bir evin duvarına gömülü olarak bulunduğu ve kurtarma çalışması sonrası şimdiki yerine taşındığı tescilli eserin envarter kayıtlarından anlaşılmaktadır.[1] Üsküdar gibi İstanbul’un tarihi semtlerinden birinde ve kuvvetli ihtimal bir mahalle arasında mahalle sakinlerine su sağlamak amacıyla yapılan bu çeşme, bugün asıl amacına uygun bir şekilde insanlara ve sokak hayvanlarına su tedarik etmektedir.

Sultan III. Selim dönemi yaşanan trajik hadiseler ve sonunda Sultan’ın katledilmesi ile döneminin sona ermesi göz önünde bulundurulduğunda, Tıflıgül Hanım’ın bu çeşmeyi yaptırdığı günlerde nasıl bir ruh halinde olduğunu da düşünmek ayrı bir trajediyi hatırlamaya yol açmaktadır. Aslında tamda burada dikkat çeken, çeşmeyi yaptıran hayır sahibi için “Merhume” ifadesinin kullanılmasıdır yani hayatta olmayan rahmetli kavramı…

Tıflıgül Hanım, Sultan III. Selim’in de katledildiği yıl olan 1808 tarihinde bu çeşmenin yapılmasına vesile olduğuna göre, acaba Sultanla aynı akıbet kendisini de mi bulmuştu? Sultan III. Selim Han bugün Laleli semtinde bulunan ve babası III. Mustafa Han’ın yaptırdığı Laleli camii avlusunda babasının yanında yatmaktadır yani kabri bellidir, peki ya Tıflıgül Hanım’ın kabri nerededir?

Tarih işte insanı böyle meraklı sorulara boğar, hele ipin ucunu kitabenin bir kenarından yakalayın sonrasında işte böyle uğraşır durursunuz, arşiv kayıtlarını incelemek de dahildir buna, mezar taşı okuyup yerini tespit etmek de.

İstanbul’un ve yaşayan bir semt olması sebebiyle Üsküdar’ın geçen yüzyıllar içerisinde çehresinin değiştiği ortadadır, belki de hayır sahibi çeşmesinin yanı başında yatıyordu kim bilir?

Bir saray cariyesi olmadan önce nereden geldi, ne badireler atlattı sarayda ve son yolculuğuna nereden uğurlandı, bunlar arşivlerin tozlu sayfalarında keşfedilmeyi bekliyor, ancak çeşmesi Üsküdar semtinin orta yerinde, hemen karşısında bulunan Valide-i Cedid Camii ve Emetullah Râbi’a Gülnuş Sultan türbesi ile sizleri selamlıyor.

Yolunuz düştüğünde uğramadan geçmeyin, açın çeşmesini bir yudum su için ya da haznesine biraz su akıtarak sokak hayvanlarının içmesini sağlayın ve tıpkı kitabesinde yazdığı gibi “Merhumenin ruhu için ve Allah rızası için” bir fatiha okuyun.  

İşte tam da bu noktada, her ne kadar kitabe de yazmasa da dönemin sultanı ve bir değişme yenileşme sevdalısı, doğunun ve batının sultanı, aydın sultan III. Selim Han Hazretlerini de bu Fatiha’ya ortak edin.

Üsküdar’da bir cariye çeşmesi yanı başından akan binlerce insana aldırmadan geçmişten geleceğe ve insanlık tarihinde yolculuğuna devam ediyor, ruhun şâd olsun Aydın Sultan III. Selim Han ve ruhun şâd olsun Tıflıgül Hanım.